Urodziła się w 1902 roku w Brodach. Wychowała się w zamożnej, zasymilowanej rodzinie żydowskiej Braunsteinów, przywiązanej do polskiej tradycji patriotycznej. Jej rodzice mieszkali w Sokalu. Ojciec kierował tam młynami parowymi, natomiast dziadek handlował zbożem skupowanym od okolicznego ziemiaństwa. Nadlerowa rozpoczęła edukację w katolickiej szkole powszechnej prowadzonej przez felicjanki. Wybuch pierwszej wojny światowej zmusił rodzinę Braunsteinów do opuszczenia miejsca zamieszkania. Kolejnymi etapami ich wojennej tułaczki były Lwów, Wiedeń i Kraków. W ostatnim z tych miast Nadlerowa uczęszczała do gimnazjum. Po wojnie zamieszkała ponownie we Lwowie, gdzie ukończyła Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego i zdała maturę. Następnie wyjechała do Wiednia na studia dziennikarskie.
Działalność zawodową podjęła w latach dwudziestych. Jej pierwszym miejscem pracy było lwowskie „Słowo Polskie”, jeden z największych galicyjskich dzienników, związany ze Stronnictwem Demokratyczno-Narodowym. W następnych latach ogłaszała swoje teksty w krakowskim „Nowym Dzienniku” i lwowskiej „Chwili”, polskojęzycznym piśmie o profilu syjonistycznym. Współpracę z tymi tytułami kontynuowała do 1939 roku. Istotną część jej przedwojennej aktywności stanowiła praca translatorska. Przekładała z języka niemieckiego przede wszystkim powieści o tematyce społecznej i antynazistowskiej. Wśród opracowanych przez nią utworów znalazły się Synowie Liona Feuchtwangera, Serce karmione ułudą Baldera Oldena, Jestem głodny Georga Finka oraz Ograniczone warunki Franza Werfla. Do wybuchu drugiej wojny światowej wydano dwadzieścia książek w jej tłumaczeniu.
We wrześniu 1939 roku Nadlerowa opuściła Polskę wraz z synem Jamesem i przedostała się do Palestyny. Osiadła w Jerozolimie, gdzie uczestniczyła w życiu polskiego środowiska kulturalnego. Podczas dtugiej wojny światowej publikowała poezję, prozę, artykuły i reportaże w jerozolimskiej „Gazecie Polskiej” oraz w dwutygodniku „W Drodze”. Od lat pięćdziesiątych zamieszczała swoje prace w londyńskich „Wiadomościach”. Współpraca ta trwała niemal do zamknięcia pisma w 1981 roku. Nadlerowa pisała o życiu społecznym i politycznym Izraela, zapoznając polskich czytelników na emigracji z przemianami zachodzącymi w tym kraju. Przygotowywała ponadto materiały dla polskiej sekcji BBC w Londynie. W rozgłośni pracował również jej syn James Nadler, pełniący funkcję asystenta dyrektora.
Nadlerowa pozostawiła dwie powieści dotyczące losów wojennych i emigracyjnych. W 1957 roku ukończyła Via Dolorosa, która nie została wydana. Maszynopis utworu znajduje się w Archiwum Emigracji Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Jej druga powieść, Wrzesień, powstała przypuszczalnie w latach czterdziestych, niedługo po przybyciu pisarki do Jerozolimy. Książka ukazała się dopiero w 1989 roku nakładem Polskiej Fundacji Kulturalnej w Londynie.
Pisarka zmarła w 2004 roku w Jerozolimie.

Twórczość:
Modlitwa, „Gazeta Polska” 1943 nr 230, 29 września, s. 5.
Via Dolorosa [rękopis], 1957, Archiwum Emigracji, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, rękopis nieskatalogowany.
Egipt, trzcina chwiejna, „Wiadomości" [Londyn] 1957 nr 4 (565), s. 2.
Pasterka w Betlejem, „Wiadomości" [Londyn] 1968 nr 51/52 (1186/1187), s. 3.
„Chwila” lwowska i izraelska, „Wiadomości” [Londyn] 1977 nr 9, s. 6.
Sen Faraona, „Wiadomości" [Londyn] 1978 nr 5 (1661), s. 3.
Najlepszy przyjaciel człowieka, „Wiadomości" [Londyn] 1979 nr 15/16 (1724/1725), s. 6.
Szalom, „Wiadomości" [Londyn] 1979 nr 22 (1731), s. 3
Wrzesień, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1989.

Charakterystyka twórczości:
Twórczość Eugenii Nadlerowej, rozpatrywana m.in. na podstawie powieści Wrzesień, wyrasta z doświadczenia rozpadu przedwojennego świata, wojennej tułaczki oraz opuszczenia kraju. Autorka skupia uwagę na pierwszych tygodniach drugiej wojny światowej oznaczającej dla bohaterów wkroczenie w rzeczywistość, której jednostka nie potrafi kontrolować. Irena, dziennikarka mieszkająca z matką i trzynastoletnim synem, przeczuwa nadchodzącą katastrofę i próbuje zdobyć dokumenty umożliwiające rodzinie wyjazd do Palestyny. Bohaterka uświadamia sobie: „Oto […] zaczyna się nasz udział w historii” (s. 14). Zdanie to można uznać za jedną z zasad organizujących całą powieść. Historia przestaje być odległym ciągiem wydarzeń politycznych, ponieważ wdziera się w życie rodzinne, uczuciowe i zawodowe, zmusza do porzucenia domu, rozdziela bliskich i odbiera człowiekowi prawo do swobodnego decydowania o własnej przyszłości.
Wrzesień ma wyraźny rys autobiograficzny, chociaż utożsamianie Ireny z Eugenią Nadlerową wymaga ostrożności. Podobieństwa między losami autorki a biografią bohaterki są jednak znaczące. Irena jest dziennikarką, prowadzi dział literacki, mieszka z matką i synem, a jej bliscy przebywają w Palestynie. Wojna zmusza ją do opuszczenia Polski i podjęcia drogi prowadzącej przez Rumunię oraz Grecję w stronę Palestyny. Autobiograficzność ujawnia się przede wszystkim w sposobie odtwarzania emocjonalnej prawdy doświadczenia. Nadlerowa z dużą dokładnością przedstawia urzędy, konsulaty, dworce, pociągi, zatłoczone drogi, kolejne postoje i problemy z dokumentami. Szczegół geograficzny i obyczajowy służy zapisaniu procesu przemiany człowieka posiadającego dom, zawód oraz określoną pozycję społeczną w uchodźcę zależnego od decyzji urzędników, przypadkowych środków transportu i pomocy obcych ludzi.
Tytułowy wrzesień funkcjonuje jako granica między dwiema epokami życia bohaterki. Początek powieści przynosi jeszcze obraz świata uporządkowanego i oswojonego. Irena przemierza znane ulice, rozpoznaje ogrody, witryny, drzewa i budynki. Przywiązanie do miasta ujawnia się ze szczególną siłą, gdy pojawia się możliwość jego utraty. Bohaterka myśli wówczas: „[…] jak trudno będzie to wszystko zostawić, oderwać się od tego” (s. 11). Dom oznacza dla niej znacznie więcej niż miejsce zamieszkania. Łączy się z pamięcią, macierzyństwem, pracą, codziennymi przyzwyczajeniami i poczuciem przynależności. Wyjazd rozpoczyna proces wykorzenienia, który należy do podstawowych tematów literatury emigracyjnej. Nadlerowa pokazuje jego pierwszą, najbardziej dramatyczną fazę, czyli moment, w którym człowiek nadal czuje się częścią opuszczanego miejsca, a zarazem wie, że może już do niego nie powrócić.
Istotną cechą powieści pozostaje przedstawienie emigracji jako konsekwencji uchodźstwa. Irena nie wyrusza w podróż z jasno określonym projektem nowego życia. Jest wypychana z kraju przez kolejne niebezpieczeństwa, naloty, ruch wojsk, chaos komunikacyjny i groźbę niemieckiej okupacji. Sama wyjaśnia na statku: „[…] w naszym wypadku nie chodzi o podróż, lecz o ucieczkę” (s. 187). To rozróżnienie określa charakter jej sytuacji. Podróż zakłada możliwość wyboru celu i powrotu, ucieczka rodzi się pod presją zagrożenia. Droga do Palestyny stanowi ciąg doraźnych decyzji. Każda przeszkoda może zatrzymać bohaterkę, a każda granica zależy od dokumentów, których ważność zmienia się wraz z rozwojem wojny. Człowiek zostaje sprowadzony do roli posiadacza lub petenta oczekującego na zgodę. Paszport, wiza i bilet zyskują rangę przedmiotów decydujących o życiu. Wojenne doświadczenie przestrzeni należy do najważniejszych składników pisarstwa Nadlerowej. Przed wybuchem wojny świat wydaje się Irenie dostępny. Samoloty, pociągi, mapy i biura podróży symbolizują swobodę przemieszczania się. Wiadomość o wojnie zmienia znaczenie tych obrazów. Wnętrze biura podróży, wcześniej otwierające wyobraźnię na dalekie kraje, zaczyna budzić lęk: jego ściany „przerażały ją wizją tułaczki” (s. 28) i zapowiadały gorycz bezdomności. Przestrzeń gwałtownie się zamyka. Granice, odległości oraz zerwane połączenia odcinają bohaterów od bliskich. Palestyna, która jeszcze chwilę wcześniej była osiągalnym celem, oddala się niemal poza zasięg ludzkich możliwości. Powieść ukazuje narodziny emigracyjnej geografii, opartej na opozycji domu i obczyzny, bliskości i oddalenia, bezpieczeństwa i zagrożenia. Nadlerowa przedstawia wojnę z perspektywy cywilnej, przede wszystkim kobiecej. W centrum narracji znajdują się troska o dziecko i matkę, zdobywanie żywności, organizowanie transportu, pakowanie bagażu, szukanie schronienia oraz podejmowanie decyzji w warunkach ciągłego lęku. Wielka historia zostaje ukazana poprzez ciało poddane głodowi, zmęczeniu, bezsenności i bólowi. Powtarzające się naloty zaburzają rytm dnia, a bombardowanie zamienia miasta i drogi w przestrzenie przypadkowej śmierci. Bohaterka przeżywa wojnę jako matka odpowiedzialna za ocalenie syna. Gdy Janek doznaje urazu na statku, w jego majaczeniu powracają zapamiętane obrazy: „Nalot”, „Bomba”, „Mamo, gdzie jesteś?”. Wojna trwa więc w świadomości dziecka nawet po opuszczeniu jej bezpośredniego obszaru. Ucieczka nie usuwa przeżytej grozy, ponieważ doświadczenie przemocy przekracza granice wraz z uchodźcami.
Ważnym tematem Września jest również rozpad wspólnoty oraz jej doraźne odbudowywanie w drodze. Wojna wystawia ludzi na próby moralne. Obok paniki, egoizmu i wykorzystywania cudzej bezradności Nadlerowa pokazuje bezinteresowną pomoc urzędnika, chłopskiej rodziny, przypadkowych współpasażerów i spotykanych po drodze kierowców. Irena doświadcza solidarności osób, których wcześniej nie znała. Różnice społeczne tracą znaczenie w zatłoczonym pociągu, podczas nalotu lub noclegu w obcym domu. Powstaje chwilowa wspólnota zagrożonych, złączonych podobnym lękiem i niepewnością. Bohaterka odkrywa, że w świecie ogarniętym przemocą nadal możliwa jest dobroć. W jednym z komentarzy narracyjnych pojawia się przekonanie, że „nieśmiertelna dobroć człowieka bezustannie przeżywała swe triumfy” (s. 122). Humanistyczny wymiar powieści wyrasta właśnie z obserwacji pojedynczych gestów, które pozwalają zachować wiarę w człowieka.
Na osobną uwagę zasługuje psychologiczna konstrukcja Ireny. Narrator trzecioosobowy pozostaje blisko jej świadomości. Rejestruje wahania, wspomnienia, poczucie winy i zmieniające się interpretacje wydarzeń. Powieść łączy więc zapis wojennej drogi z analizą życia uczuciowego. Pragnienie dotarcia do Kariela początkowo nadaje bohaterce siłę, lecz w czasie ucieczki uczucie to stopniowo wygasa. Wojna ujawnia jego kruchość oraz osamotnienie Ireny w dotychczasowym związku. Na statku pojawia się mężczyzna, którego troskliwość otwiera możliwość nowego początku. Ten wątek wprowadza do powieści element melodramatyczny, a zarazem poszerza temat emigracji o osobistą przemianę. Bohaterka traci dawny świat i dawny obraz siebie. Droga staje się doświadczeniem granicznym, które prowadzi do przewartościowania relacji, potrzeb i wyobrażeń o przyszłości.
Dopełnieniem obrazu pisarstwa Nadlerowej jest autobiograficzne wspomnienie Najlepszy przyjaciel człowieka, ogłoszone pierwotnie w londyńskich „Wiadomościach” w 1979 roku. Autorka opowiada w nim o dwóch owczarkach niemieckich noszących imię Dandy, które w różnych momentach uratowały jej życie. Pierwszy pies podczas wojny sześciodniowej w czerwcu 1967 roku wyprowadził ją z części jerozolimskiego domu, gdzie chwilę później rozprysły się szyby, drugi zaś pomógł jej odzyskać przytomność po długotrwałym omdleniu. Opowieść o przywiązaniu człowieka do zwierzęcia rozwija charakterystyczne dla twórczości Nadlerowej zagadnienia doświadczenia zagrożenia, trwałości wojennego lęku, kruchości poczucia bezpieczeństwa oraz potrzeby oswojenia przestrzeni, w której przyszło żyć po opuszczeniu kraju. Gdy 5 czerwca 1967 roku w Jerozolimie „gruchnęły działa”, narratorka rozpoznaje w ich odgłosie echo walk polsko-ukraińskich we Lwowie w 1918 roku. Pamięć działa tutaj w sposób mimowolny i zmysłowy, łącząc odległe miejsca oraz wydarzenia. Dawne przeżycie zostaje uruchomione przez dźwięk, a przeszłość powraca w nowej ojczyźnie, potwierdzając, że człowiek przenosi traumę wraz z własną biografią. Emigracyjność utworu ujawnia się również w jego przestrzennej konstrukcji. Kolejne wspomnienia prowadzą ze Lwowa przez Gdańsk do Jerozolimy, tworząc mapę życia rozpiętego między różnymi miastami, państwami i konfliktami historycznymi. Dom w Jerozolimie nadal wymaga obrony, może zostać zaatakowany, uszkodzony przez działania wojenne, a nawet zamienić się w miejsce bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia. Dandy pomaga narratorce przekształcić tę niepewną przestrzeń w miejsce chronione i emocjonalnie oswojone. Jego obecność łagodzi samotność, przywraca zaufanie do najbliższego otoczenia i pozwala odbudować poczucie zakorzenienia. Po śmierci pierwszego psa Nadlerowa zapisuje krótko: „Dom opustoszał”, a następnie dodaje, że przez dwanaście lat wspólnego życia Dandy „zdjął ze mnie lęk”. Zwierzę staje się strażnikiem prywatnego świata emigrantki, którego trwałość nie wynika już z przywiązania do jednego miejsca, lecz z więzi, pamięci i codziennych rytuałów. Istotny pozostaje także epizod spotkania Dandy’ego z przyjaciółką narratorki, byłą więźniarką obozu koncentracyjnego, pamiętającą wilczury wykorzystywane przez strażników. Spokojne zachowanie psa sprawia, że zwierzę, jak stwierdza autorka, „zrehabilitowało swą rasę”. Scena ta pokazuje możliwość stopniowego przezwyciężania lęku utrwalonego przez doświadczenie przemocy, a zarazem oddziela naturę zwierzęcia od okrucieństwa narzuconego mu przez ludzi. Charakterystyczna dla Nadlerowej koncentracja na jednostkowym doświadczeniu pozwala ująć wielką historię poprzez codzienne szczegóły: odgłos strzałów, rozbitą szybę, nocną bezsenność, grób widoczny z okna czy zachowanie psa wyczuwającego niebezpieczeństwo wcześniej niż człowiek. Podobnie jak we Wrześniu, historia przekracza próg domu i wdziera się w życie prywatne, natomiast ocalenie zależy od konkretnych gestów pomocy. W powieści źródłem tych gestów są przypadkowo spotkani ludzie, w Najlepszym przyjacielu człowieka rolę opiekuna przejmuje zwierzę. Zakończenie wspomnienia słowami „Niezbadane są drogi pomocy Boga” nadaje obu ocaleniom sens opatrznościowy i potwierdza humanistyczny rys pisarstwa Nadlerowej, opartego na poszukiwaniu przejawów dobra, wierności oraz solidarności w świecie stale naruszanym przez historię.
Religijny, emigracyjny i pacyfistyczny nurt twórczości Nadlerowej reprezentuje również wiersz Modlitwa, stworzony jako rozbudowana apostrofa do Ziemi Świętej. Autorka zwraca się do niej słowami: „Ziemio, olśniona Boskim objawieniem / Ziemio obiecana, przeżarta cierpieniem”, ustanawiając napięcie między sakralnym wybraniem a historycznym doświadczeniem przemocy. Ziemia zostaje przedstawiona jako przestrzeń działalności proroków, apostołów i Mesjasza, miejsce pielgrzymek, męczeństwa, ruin oraz wciąż odnawiających się konfliktów. Jej obraz powstaje z połączenia topografii, symboliki biblijnej i zmysłowej obserwacji krajobrazu. Nadlerowa posługuje się rozbudowaną paletą barw i minerałów: ziemia jest „rdzawa”, spowita „w fiolet i lazur obłoków”, „złota topazem, bursztynem i miedzią”, a zarazem „przyprószona siwizną, patyną i śniedzią”. Materia krajobrazu nosi ślady upływającego czasu, przypomina dzieło sztuki oraz zapis kolejnych epok. Odwołanie do Fidiasza rozszerza kulturowy horyzont wiersza, łącząc tradycję biblijną z antycznym ideałem piękna. Historia nie pozostaje jednak zamknięta w przeszłości, ponieważ „wśród ruin czai się” nadal, a ziemia jest „znaczona tylekroć dziejów wyrokiem i ciosem”. Personifikowana kraina przyjmuje cechy istoty wybranej, cierpiącej i poddawanej próbom. Obraz ziemi „rozpiętej między przepaścią a niebem” podkreśla jej graniczne położenie między zagładą a ocaleniem, a użycie czasownika „rozpięta” przywołuje skojarzenia z ukrzyżowaniem. Kompozycję utworu wyznacza przejście od opisu do wezwania. Początkowe anafory „Ziemio” ustępują powtarzanym formułom „Módl się” oraz „By”. Powstaje w ten sposób litanijny i psalmiczny tok wypowiedzi. Podmiot prosi uświęconą ziemię, aby stała się pośredniczką między człowiekiem a Bogiem, przy czym modlitwę podejmuje cały krajobraz: drzewa, liście, trawy, ptaki i fale morza. Ich szum, szelest, melodia oraz śpiew układają się w naturalną liturgię, której celem jest sprowadzenie pokoju na „biedną wykrwawioną ziemię”. W drugiej części wiersza perspektywa wyraźnie się rozszerza. Błaganie obejmuje świat doświadczony wojną, matki opłakujące zabitych, rannych, skrzywdzonych i pozbawionych domu. Metaforyka cielesna pozwala ukazać przemoc jako ranę zadaną całej ludzkości: pokój ma osuszyć łzy, usunąć „krzywd ogromy” i „zaopatrzyć wszystkich rannych blizny”. W prośbie, aby „bezdomnych przeniósł na łono Ojczyzny”, szczególnie mocno dochodzi do głosu doświadczenie emigracyjne. Bezdomność oznacza utratę własnego miejsca i zerwanie więzi ze wspólnotą, natomiast ojczyzna zostaje wyobrażona jako przestrzeń macierzyńskiej opieki, bezpieczeństwa i odzyskanej przynależności. Jej znaczenie pozostaje otwarte. Może przywoływać Polskę zachowaną w pamięci emigrantki, biblijną ziemię obiecaną oraz upragniony dom wszystkich uchodźców. Wiersz ujawnia charakterystyczną dla Nadlerowej skłonność do ujmowania historii przez pryzmat cierpienia jednostek oraz poszukiwania ładu moralnego zdolnego przeciwstawić się przemocy. Wiersz jest formą świadectwa, modlitwy i apelu o przywrócenie świata, w którym wykorzeniony człowiek może ponownie odnaleźć ojczyznę.

Bibliografia przedmiotowa:
Archiwa, słowniki:
Hasło: Nadlerowa Eugenia, Famulska-Ciesielska K., Żurek S.J., Literatura polska w Izraelu. Leksykon, Wydawnictwo Austeria, Kraków-Budapeszt 2012, s. 114-115.
Monografie, artykuły, recenzje:
Wujek H., Wrzesień [recenzja], „Orzeł Biały” 1990 nr 1459, s. 51-52.
Żurek S.J., Polish Literature in Israel. A Reconnaissance, „Roczniki Humanistyczne” 2016, t. 64, s. 125-137.

Autorka hasła: Krystyna Gielarek-Gorczyca