I. Amiel. Fot. Sylwia Rogala, 2013 r. Źródło Wikimedia. Licencja: Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported
Urodziła się 15 maja 1931 roku jako Irena Librowicz w zasymilowanej rodzinie żydowskiej w Częstochowie. Była córką Leona Librowicza – współwłaściciela sklepu tekstylnego – oraz Natalii z domu Hassenfeld. W czasie II wojny światowej od kwietnia 1941 roku rodzina przebywała w częstochowskim getcie, gdzie poetka uczestniczyła w tajnych kompletach. Rodzice zginęli pod koniec 1942 roku w Treblince, wcześniej (we wrześniu 1942 roku) zapewnili córce możliwość wydostania się z getta. Kolejne lata wojny przetrwała ukrywając się na tak zwanych aryjskich papierach (jako Krystyna Iwańczak, Krystyna Hankiewicz) na wsiach pod Częstochową oraz w Warszawie u Małgorzaty Krasińskiej (wraz z bratem ojca, Marianem, i jego rodziną), a po upadku powstania warszawskiego w Bączkowicach (nazywanych Pocieszną Górką) pod Gorzkowicami. W 1945 roku powróciła do Częstochowy, gdzie uczęszczała do Gimnazjum Żeńskiego im. J. Słowackiego. Wkrótce jednak wyjechała do Gdańska, a później opuściła Polskę (koniec 1945 roku), by przy pomocy organizacji Bricha, nielegalną drogą, przez Bratysławę, Pragę i obozy dla uchodźców w Niemczech (Biberach an der Riss), we Włoszech (Brugliasco koło Turynu) oraz na Cyprze 19 grudnia 1947 roku dotrzeć do portu w Hajfie w Palestynie. Mieszkała najpierw w kibucu Szaar Haamakim, potem Bet ha-Szitta w Emek Israel, a od 1949 w kibucu Palmachim, gdzie poznała Chuzego Amiela, którego poślubiła w 1953 roku. W Palestynie zmieniła imię na Irit. W kibucach pracowała jako rolniczka, później rybaczka na kutrze (od 1950 roku), a po jego opuszczeniu od lat sześćdziesiątych m.in. wytwarzała i sprzedawała biżuterię artystyczną (po skończeniu kursu jubilerskiego w Jaffie), później z koleżanką otworzyła butik z tkaninami, pracowała też jako stewardesa naziemna na lotnisku. W latach siedemdziesiątych studiowała filologię, historię i historię literatury na Otwartym Uniwersytecie Izraela w Ra’anana, po czym w 1981–85 odbyła studia translatorskie w Beit-Berl College w Kefar Saba. Wkrótce zajęła się tłumaczeniami poezji i prozy z hebrajskiego na polski i z polskiego na hebrajski. W 1987 roku ukazał się przekład wspomnień M. Hochberg-Marjańskiej i M. Pelega pt. Wśród przyjaciół i wrogów. Poza gettem w okupowanym Krakowie. Od 1994 przekłady (m.in. opowiadań L. Lipskiego, M. Hłaski, H. Krall, H. Grynberga, wierszy W. Szymborskiej) i własne utwory publikowała w wydawanym w Tel Awiwie tygodniku „Nowiny Kurier” i roczniku „Kontury. Wybór prozy i poezji autorów piszących po polsku w Izraelu”. Debiut literacki nastąpił w 1994 roku. Wówczas ogłosiła tomik wierszy Egzamin z Zagłady najpierw w języku hebrajskim, a później polskim, a pierwszy tom prozy Osmaleni został wydany w 1999 roku. W latach dziewięćdziesiątych zaczęła drukować swoje utwory w polskiej prasie literackiej, m.in.: „Midraszu” (od 1997), „Słowie Żydowskim = Dos Jidische Wort” (od 1997), „Almanachu Żydowskim”, „Czasie Kultury” (od 1999), „Kresach”, także w paryskiej „Kulturze”, sporadycznie „Arkuszu”, „Tece”, „Odrze”. W czasopismach takich jak „Midrasz”, „Almanach Żydowski”, „Zeszyty Literackie” ukazywały się jej tłumaczenia z języka hebrajskiego utworów izraelskich pisarzy m.in. J. Amichaja, J.Sz. Agnona, A. Meggeda. Dwukrotnie była nominowana do Literackiej Nagrody Nike za zbiory prozy, w 2000 roku za Osmalonych, a w 2009 za Podwójny krajobraz. Wraz z mężem mieszkała w Tel Awiwie. Mieli dwójkę dzieci: Liona Mosze (ur. 1955) i Yechuditę (Ditę) (ur. 1958), malarkę i fotograficzkę, która projektowała okładki do książek matki. Irit Amiel zmarła16 lutego 2021 r., a wcześniej w 2016 zmarł mąż Chuzy Amiel. Spoczywają na cmentarzu Kiriat Sza’ul w Tel Awiwie.
Twórczość:
Poezja:
Mivhan be-Sho’ah (Egzamin z Zagłady), Saar, Tel-Aviv 1994. wyd. pol. Egzamin z Zagłady, przeł. z hebr. I. Amiel, Oficyna Bibliofilów, Łódź 1994; wyd. 2 tamże 1998.
Nie zdążyłam, Oficyna Bibliofilów, Łódź 1998.
Wdychać głęboko, Świat Literacki, Izabelin 2002.
Spóźniona / Delayed, przeł. M. Kazmierski, przedmowa = foreword by B. Frymorgen, Austeria, Kraków-Budapeszt 2016. [wybór wierszy w jęz. pol. i ang.]
Wybory wierszy w przekładzie:
Dark flashes. Seventy years after the Holocaust, transl. by Marek Kazmierski, Off Press, London 2013.
Não cheguei a Treblinka a tempo = Nie zdążyłam do Treblinki na czas, tradução de Piotr Kilanowski, Editora Dybbuk, Curitiba 2019.
Proza:
Osmaleni, Posłowie, M. Głowiński, Świat Literacki, Izabelin 1999; wyd. 2, Czuły Barbarzyńca Press, Warszawa 2010, tamże dodruk 2017.
[Tłumaczenia na: j. ang.: Scorched. A collection of short stories on survivors, trans. from hebr. R. Rubin, Vallentine Mitchell, London 2006;
j. niem.: Gezeichnete. Geschichten vom Überleben, przeł. z hebr. M. Zibaso, Jüdischen Verlag im Suhrkamp Verlag, Berlin 2015;
j. węgierski: Megperzseltek, przeł. z hebr. P. Hermann, Poligráf Kiadó, Budapest 2002;
j. japoński: Scorched kogasareta jidai: horokōsuto seizonsha tanpenshū, przeł. z j. ang. (Scorched, a collection of short stories on survivors) M. Ishihara, Himeji: Kirei Netto Tōkyō: Seiunsha 2018].
Tseruvim (Osmaleni), Karmel, Yerushalayim 2002.
Podwójny krajobraz, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008 [tłum. na j. włoski.: Fratture, przeł. M. Borejczuk. Keller Editore, Rovereto 2010].
Życie – tytuł tymczasowy, Czuły Barbarzyńca Press, Warszawa 2014;
[tłum na j. ang.: Life. A temporary title, przeł. A. Błasiak, Vallentine Mitchell, London, Portland 2017].
Obecna. Proza i inne pisma pozostałe, oprac. A. Jarzyna, A. Piśkiewicz-Bornstein, M. Tomczok, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2025.
Wywiady/książki:
Ostatnie fastrygi. Irit Amiel w rozmowie z Agnieszką Piśkiewicz-Bornstein, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2021.
Antologie:
Sdelano w Pol’še. Vek XX, [wybór i przekł.] A. Bazilevskij, Vahazar, Moskva 2009.
Huszadik századi lengyel novellák, [wybór] L. Pálfalvi, [przeł.:] J. Cservenits [i in.], Noran, Budapest 2007.
Przekłady:
M. Frenkel, Ha-recach ha-nazi be-Lwow (To jest morderstwo), [Jerozolima; Buenos Aires Fundacja Reysfeld], [1987].
M. Hochberg-Mariańska, M. Peleg-Mariański, Mi-huts le-h.omot ha-get.o: be-K.rak.ov ha-kevushah (oryg. Wśród przyjaciół i wrogów. Poza gettem w okupowanym Krakowie), Yad v.a-shem be-shituf ‘im Irgun Yots’e K.rak.ov, Yerushalayim [1987].
L. Rozentsvig, Kinot (Treny), Sa’ar, Tel Aviv 1992.
B. Mendel, Be-darkhe ha-goral (Pamiętnik z okresu Holocaustu), Sa’ar, Tel-Aviv 1993.
Ł. Gliksman, Wczoraj i inne wiersze, w oryg. i przekł. na hebr. I. Amiel i Sz. Raczyńskiej, słowo o autorze R. Löw, K. Bernard, „Kontury”, Tel Awiw-Jafa 1993.
A. Koplowicz, Utwory własne = Mi-shel ‘atsmi: shirim shel na’ar mi-get.o Lodz’, reprodukcja rękopisu i przekł. I. Amiel, Yad v.a-shem, rashut ha-zikaron la-Sho’ah v.ela-gevurah, Yerushalayim [1994].
D. Pagis, Ostatni, oprac. W. Sadkowski, Studio EMKA, Warszawa 2004.
H. Lewin, Requiem, w: H. Lewin, Ja i ty i następna wojna. Teatr życia i śmierci, Agencja Dramatu i Teatru „Adit”, Warszawa, Wydawnictwo Austeria, Kraków 2011, s. 651–687. Wyst. pt. Requiem, Warsztaty (Aszkhawa), reż. W. Urbański, Warszawa, Teatr Współczesny 2015.
Członkostwo:
Związek Autorów Piszących po Polsku w Izraelu
Odznaczenia:
Honorowa nagroda miasta Częstochowy (2014)
Charakterystyka twórczości:
Irit Amiel należy do pokolenia dzieci Holokaustu. Jej twórczość wyrasta bezpośrednio z osobistego doświadczenia utraty rodziców oraz życia z traumą ocalałej. Debiutowała późno tomem poetyckim Egzamin z Zagłady, wydanym w 1994 roku najpierw po hebrajsku, następnie po polsku. W tych dwóch językach osadzona jest jej twórczość literacka oraz translatorska. Centralnym tematem pisarstwa Amiel jest doświadczenie Zagłady. W obrębie tak szeroko nakreślonego zagadnienia jednym z najważniejszych motywów jest pamięć. Podejmowaniu przez pisarkę tematu Zagłady na przełomie XX i XXI wieku towarzyszy świadomość, że wraz z odejściem ostatnich świadków może zniknąć żywa pamięć o „tamtym doszczętnie spalonym świecie” (Dybuk z tomu Wdychać głęboko), dlatego jej twórczość ma charakter świadectwa i jest realizacją testamentu tych, którzy nie przeżyli Holokaustu. W poezji i prozie Amiel powracają obrazy dzieci wypychanych przez rodziców z transportów jadących do obozów śmierci wraz z nakazem „jeśli przeżyjesz / opowiedz ludziom” (Chana z tomu Wdychać głęboko). W jednym z opowiadań formułuje „jedenaste przykazanie”: „Opowiadaj o nas zawsze! […] Po wsze czasy!” (Jedenaste Przykazanie z tomu Podwójny krajobraz). Literatura staje się więc nie tylko sztuką, ale także misją zachowania pamięci o ofiarach.
Wyrazem sprzeciwu wobec możliwości zapomnienia o zgładzonych są kreślone przez pisarkę literackie portrety członków rodziny i znajomych z dzieciństwa (np. wiersze Mój ojciec, Moja matka, Moja pobożna babcia, Marek z tomu Egzamin z Zagłady; opowiadanie Pożegnanie mojej martwej klasy z tomu Osmaleni). Tworzy galerię postaci wyrwanych anonimowości z wielomilionowej liczby ofiar Holokaustu. Pisarka portretując pojedyncze osoby unika patosu, wybiera konkretne wydarzenia, szczegóły, gesty i obrazy. Dramat Holokaustu ukazany zostaje przez pryzmat indywidualnych ludzkich losów, a nie abstrakcyjnych statystyk. Pisarka podejmuje próbę ocalenia najbliższych w słowie. Analogiczną strategię, czyli odtwarzanie historii poszczególnych jednostek, wybiera prozaiczka dla przedstawienia trudnej egzystencji ocalałych z Zagłady i żyjących z balastem traumatycznych przeżyć oraz wspomnień. Temat ten zajmuje centralne miejsce w twórczości Amiel. Skoncentrowanie się na powyższym zagadnieniu i sposób jego ujęcia był, co podkreśla Michał Głowiński w Posłowiu do tomu Osmaleni, „[n]owością wnoszoną przez Irit Amiel” do nurtu literatury Holokaustu. Zaproponowana przez pisarkę sugestywna metafora „osmaleni” weszła do języka nie tylko badaczy literatury Holokaustu. Termin odnosi się do ludzi, którzy uniknęli śmierci, lecz symbolicznie doświadczyli ognia krematoriów i zostali na zawsze napiętnowani doświadczeniem Zagłady. Autorka Osmalonych pokazuje, że wojna nie zakończyła się dla nich wraz z zawarciem przez polityków traktatów pokojowych, mimo upływu lat wciąż są ofiarami zmagającymi się w swoim życiu ze skutkami wojennej traumy. W utworach pisarki powracają motywy poczucia winy, samotności, lęku i niemożności odnalezienia równowagi psychicznej przez ocalonych. Poczucie przypadkowości ocalenia rodzi głęboki niepokój moralny i cierpienie, poczucie winy, które nie ustępuje mimo upływu lat, a niejednokrotnie decyduje o wyborze śmierci samobójczej (np. Linka, Rafał, Ziwa z tomu Osmaleni).
Irit Amiel reprezentując pokolenie dzieci Holokaustu szczególną uwagę poświęca doświadczanym przez nich w dorosłym życiu problemom związanym z tożsamością. Dzieci ocalone dzięki ukrywaniu się pod fałszywymi nazwiskami lub wychowywane po „aryjskiej stronie” przez obce rodziny po wojnie próbują odpowiedzieć na pytanie, kim naprawdę są. Utrata rodziny, domu i własnych korzeni prowadzi do głębokiego kryzysu tożsamości. Amiel eksponuje tragizm tych, którzy osieroceni w dzieciństwie przez całe życie poszukują własnego miejsca i odpowiedzi na pytanie o swoje pochodzenie. W ujęciu syntetycznym ich sytuację przedstawia w wierszu Dzieciom Holocaustu, częściej jednak w utworach odtwarza losy pojedynczych postaci, których udziałem stał się kryzys tożsamości (np. Seweryn z tomu Egzamin z Zagłady, Ziwa ze zbioru Osmaleni).
Twórczość Irit Amiel w dużym stopniu inspirowana jest biografią autorki, literacko przetworzoną. Część własnej historii umieściła w życiorysach różnych postaci. Wiele wątków autobiograficznych można odnaleźć w zbiorze opowiadań Podwójny krajobraz (2008). Kluczem do takiego czytania twórczości pisarki jest autobiografia Życie – tytuł tymczasowy (2014). Autorka, posługując się narracją w drugiej osobie liczby pojedynczej, prowadząc wewnętrzny dialog z sobą, w sposób chronologiczny, lecz pozbawiony ciągłości, przedstawia wybrane etapy życia (od dzieciństwa w Częstochowie, poprzez II wojnę światową, emigrację i życie w Izraelu) na tle historii rodziny, narodu żydowskiego oraz dramatycznych wydarzeń XX wieku. Jednocześnie pokazuje, że mimo wojennej tragedii możliwe było odbudowanie życia, stworzenie rodziny i odnalezienie sensu istnienia, a także przypomina, że piętno Holokaustu pozostaje obecne do końca egzystencji. Z tą ostatnią wiąże się starość, temat, który Marta Tomczok, autorka monografii Irit Amiel. Życie, uznała za niezwykle ważny w twórczości pisarki, podobnie jak sytuujące się na przeciwległym biegunie obrazy dojrzewania i dorastania, relacji rówieśniczych w warunkach wojennych i tużpowojennych, adaptacji do życia w nowym kraju, jakim dla Żydów emigrujących z Polski był Izrael. Filozoficzną ramą autobiograficznej opowieści, Życie – tytuł tymczasowy, jest Księga Koheleta i zaczerpnięte z niej motto rozpoczynające się od wersu „Pokolenie przemija i pokolenie nadchodzi, a ziemia na wieki stoi”. Podkreśla ono główne tematy książki: przemijanie, kruchość ludzkiego życia, pamięć, poszukiwanie sensu istnienia i odpowiedzialność za przekazywanie historii kolejnym pokoleniom. W swojej twórczości Amiel sięga do motywów biblijnych interpretując los ocalałych w kontekście wątków historii narodu wybranego. Utwory takie jak: Wyjście z Egiptu, Genezis czy Współczesny mit ukazują próbę odnalezienia nadziei i możliwości odrodzenia po katastrofie wojennej. Biblia staje się dla poetki językiem, za pomocą którego można opowiedzieć zarówno o cierpieniu, jak i o nieustannej potrzebie odbudowy życia po katastrofie, mimo że Holocaust zachwiał tradycyjną wiarę. W utworach pojawia się obraz Boga milczącego i nieobecnego wobec ludzkiej tragedii. Bohaterowie kreowani przez Amiel zadają pytania o sens zła, lecz nie otrzymują jednoznacznych odpowiedzi. Ocalenie z Zagłady nie oznacza powrotu do dawnego życia, lecz narodziny nowej egzystencji po katastrofie, co pisarka wyraża odwołując się do kulturowych mitów.
Amiel, podejmując w latach dziewięćdziesiątych XX wieku temat Holokaustu, poszukuje form i stylu, który byłby adekwatny, do wyrażanych przez nią trudnych i dramatycznych treści. Świadomie sięga po oszczędny, lapidarny i pozbawiony patosu język, stara się pisać, jak sama sugeruje, „najprościej, potocznie, niemal kanciasto” (Życie – tytuł tymczasowy, s. 216). Twórczość autorki Osmalonych, choć niezbyt obszerna, wpisuje się w szeroki nurt literatury Holocaustu, ale zarazem wyraźnie się z niego wyodrębnia.
Bibliografia przedmiotowa [wybór]
Archiwa, słowniki:
Hasło: Amiel Irit, w: K. Famulska-Ciesielska, S. J. Żurek, Literatura polska w Izraelu. Leksykon, Wydawnictwo Austeria, Kraków-Budapeszt 2012, s. 17-19.
Hasło: Amiel Irit (oprac E.R. [Elżbieta Rybicka]), w: Wielki leksykon pisarzy polskich, red. J. Pieszczachowicz, t.1, s. 39-40.
Hasło: Amiel Irit w: Biblioteka Narodowa, Korespondencja profesora Michała Głowińskiego, [T. 1], [A]; Rps akc. 18333/1.
Monografie, artykuły, recenzje:
Ciborowska L., Emocje „Osmalonych”. „Osmaleni” i „Podwójny krajobraz” Irit Amiel, w: Emocje – ekspresja – poetyka. Przegląd zagadnień, red. D. Saniewska, Wydawnictwo Libron - Filip Lohner, Kraków 2013, s. 109-127.
Cichy M., „Medaliony”, „Gazeta Wyborcza” 2000 nr 125, s. 16.
Czapliński P., Pomazani śmiercią, „Tygodnik Powszechny” 2000 nr 11, s. 14.
Dziedzic A., Podwójny krajobraz Irit Amiel, „Polonistyka” 2012 nr 1, s. 30-32.
Dymon M., Ślady z kraju dzieciństwa w twórczości Irit Amiel, w: Kultura. Literatura, sztuka i nauka w XX wieku, red. Z. Trębacz, Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa 2020, s. 153-169.
Francuz A., „Wytatuowani w mej pamięci, wyżłobieni w moich żyłach”. Z wykopalisk pamięci Irit Amiel, „Midrasz” 2016 nr 4, s. 54-56.
Gielarek-Gorczyca K., Literackie obrazy rozliczenia z Holocaustem w zbiorze opowiadań Irit Amiel „Osmaleni”, w: „Rozliczanie” przeszłości. Relacje polsko-żydowskie w tekstach kultury XX i XXI wieku, red. T. Sucharski i M. Murawska, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, Słupsk 2016, s. 135-143.
Głowiński M., Posłowie, w: I. Amiel, Osmaleni, Świat Literacki, Izabelin 1999, s. 103-109.
Gosk H., Albo się żyje, albo się umiera, „Nowe Książki” 2000 nr 1, s. 46-47.
Grzela R., Egzamin z zagłady, „Literatura” 1998 nr 7/8, s. 74.
Hoffmann K., Rana i staranność. Wokół „Spóźnionej” Irit Amiel, „Miasteczko Poznań” 2016 nr 2, s. 150-155.
Jarzyna A., Piśkiewicz-Bornstein A., Tomczok M., Wojna o biedny język, „Tekstualia. Palimpsesty literackie, artystyczne, naukowe” 2024 nr 4, s. 197-217.
Juchniewicz A., Życie przelśniewające przez śmierć, „Nowe Książki” 2022 nr 1, s. 49-50.
Kiec I., Bez powrotu do codzienności (o bohaterach Irit Amiel), „Twórczość” 2001 nr 4, s. 127-129.
Kiepura E., Po drugiej stronie życia. O poezji Irit Amiel, „LiteRacje” 2006 nr 2, s. 12-16.
Kilanowski P., Vidas vividas, vidas escritas. Vida e obra de Irit Amiel, „Arquivo Maaravi. Revista Digital de Estudos Judaicos da UFMG [Universidade Federal de Minas Gerais], Belo Horizonte 2023 [nr] 33, s. 154-173.
Kondraciuk P., Irit Amiel. „Osmaleni”, „Cogito 2000” nr 19, s. 67.
Koprowska K., Sfastrygowane. O Irit Amiel, „Znak” 2021 nr 12, s. 108-110.
Leociak J., Krajobraz po Zagładzie, „Midrasz” 1999 nr 12, s. 50.
Olech B., Zbezczeszczeni, osmaleni, ocaleni. Lęk w twórczości Józefa Baua, Irit Amiel, Jadwigi Maurer, „Miasteczko Poznań” 2014 nr 1/2, s. 158-168.
Malessa-Drohomirecka M., Ocalenie, Midrasz 2008 nr 7/8, s. 6-7.
Ostowicz A., „…taryf ulgowych dla nikogo nie będzie!”, „Topos” 2000 nr 2, s. 172-173.
Pakuła Z., Naznaczona tatuażem, „Miasteczko Poznań” 2014 nr 1-2, s. 169-172.
Pakuła Z., Skórka chleba. Irit Amiel, „Miasteczko Poznań” 2021 [nr] 1, s. 165-177.
Patalas A., Czwarte życie Irit Amiel, „Polonistyka. Innowacje” 2021 nr 13, s. 5-8.
Patalas A., Proza Irit Amiel wobec „sublokatorstwa” jako kategorii kulturowej („osmaleni” wobec „sublokatorek” i „sublokatorów”), w: Historia najnowsza w literaturze i kulturze a edukacja polonistyczna, red. A. Janus-Sitarz, A. Kania, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2018, s. 199-216.
Petrowicz J., Czujnik Szoa, „Nowe Książki” 2022 nr 4, s. 57-58.
Podobiński S., Rola języka i języków w kształtowaniu się świadomości i budowaniu więzi społecznych — żydowskie antecedencje traumatyczne z częstochowskiego getta w „Osmalonych” Irit Amiel, w: Z dziejów Żydów w Częstochowie, red. Z. Jakubowski, przy współpracy S. Podobińskiego, Wydawnictwo WSP w Częstochowie, Częstochowa 2002, s. 81-92.
Radziwon M., Nie ma ucieczki od pamięci Zagłady, „Gazeta Wyborcza” 2009 nr 127, s. 16.
Regiewicz A., W perspektywie Innego. Czytanie opowiadań Irit Amiel w kontekście psychologii międzykulturowej, „Rocznik Komparatystyczny” 2019 [nr] 10, s. 147-162.
Regiewicz A., „I’m not sure whether I died that day or had been resurrected”. Paschal themes in Irit Amiel’s stories, „Journal of Modern Jewish Studies”, Abingdon on Thames 2021 [nr] 3, s. 384-403.
Regiewicz A., Mesjańska perspektywa opowiadań Irit Amiel, „Narracje o Zagładzie” 2021 nr 1(7), s. 136-154
Sokołowska J., Świadek Irit Amiel, „Kresy” 2009 nr 4, s. 23-32.
Sokołowska K., Głos dziecka. O poezji Irit Amiel, w: Cykle i cykliczność. Prace dedykowane Pani Profesor Krystynie Jakowskiej, red. A. Kieżuń i D. Kulesza, Białystok 2010, s. 297-306.
Szaruga L., Świat poetycki, „Zeszyty Literackie” 2003 z. 83, s. 239-243 (z not. o Leszku Szarudze na s. 276).
Szymańska A., Wiersze z brzucha, „Nowe Książki” 1998 nr 8, s. 43-44.
Śliwiński P., Trauma i empatia, [posłowie do:] I. Amiel, Wdychać głęboko, Świat Literacki, Izabelin 2002, s. 77-85.
Tomczok M., Irit Amiel. Życie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2021.
Wal A., „Opowiedz ludziom”. Poezja Irit Amiel, w: Poezja polska na obczyźnie. Studia i szkice, t.2. red. Z. Andres i J. Wolski, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2005, s. 254-274.
Wal A., „Wyświetlić ostatnie stare negatywy”. O autobiografii Irit Amiel, w: Powrześniowa emigracja niepodległościowa na mapie kultury nie tylko polskiej. Paryż, Londyn, Monachium, Nowy Jork, t. 2., red. V. Wejs-Milewska i Ewa Rogalewska, Oddział Instytutu Pamięci Narodowej, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2016, s. 725-733.
Waligóra J., Nikomu się nie udało…O prozie Irit Amiel, w: Lęk, ból, cierpienie. Analizy i interpretacje, pod red. Grażyny Różańskiej, Wydawnictwo Jasne, Akademia Pomorska, Pruszcz Gdański – Słupsk 2015, s. 17-27.
Zwolska-Płusa K., Dwa oblicza żydowskiej matki w prozie Irit Amiel i Haliny Birenbaum, w: Tożsamość a stereotypy. Żydzi i Polacy, red. J. Mizgalski i M. Soja, Fundacja Instytut Samorządowy, Częstochowa 2014, s. 44-56.
Zwolska-Płusa K., Kobiety a sacrum w polsko-żydowskiej prozie posttraumatycznej. Irit Amiel i Janina Bauman, w: Żydzi Wschodniej Polski. Ser. 3, Kobieta żydowska, red. nauk. A. Janicka, J. Ławski, B. Olech, Wydawnictwo Alter Studio, Wydział Filologiczny Uniwersytetu w Białymstoku, Katedra Badań Filologicznych „Wschód-Zachód”, Białystok 2015, s. 441-450.
Film dokumentalny:
To jednak ja zwyciężyłam – Irit Amiel, [relacja z wizyty Irit Amiel w Częstochowie w 2014 r.]; realizacja: RM Group Produkcja TV; https://www.youtube.com/watch?v=7snoBOQoKgE&t=17s
Strony www:
Hasło: Amiel Irit (oprac. M. Kotowska-Kachel), Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku. Cyfrowy słownik biobibliograficzny, https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/68/amiel-irit#-5165210332111540600
Hasło: Amiel Irit (oprac. M. Kotowska-Kachel), Polscy pisarze i badacze literatury przełomu XX i XXI wieku, https://nplp.pl/artykul/irit-amiel/
Autorka hasła: Anna Wal
Kierowniczka projektu - prof. dr hab. Jolanta Pasterska
Okres realizacji - 20.09.2022 - 20.09.2027
Dofinansowano ze środków budżetu państwa
Instytucja finansująca - Ministerstwo Edukacji i Nauki / Narodowy Program Rozwoju Humanistyki
Wartość projektu - 661 415,00 PLN
Wartość dofinansowania - 661 415,00 PLN